#જોગણ
ભાગ. 1.
મેવાડની કાળી ડીબાંગ રાત્રિના અંધકારમાં ચિત્તોડગઢનો કિલ્લો કોઈ વિશાળ રાક્ષસની જેમ ઉભો હતો. આકાશમાં પૂનમનો ચંદ્ર હતો ખરો, પણ વાદળોની ઓથમાં છુપાઈને જાણે એ પણ કોઈ કરુણ ઘટનાનો સાક્ષી બનવાથી ડરી રહ્યો હતો. મહેલના કાંગરાઓ પર પવન અથડાતો ત્યારે થતો અવાજ કોઈ સ્ત્રીના રૂદન જેવો ભયાનક લાગતો હતો.
પરંતુ, આ જ કિલ્લાના એકાંત ખૂણામાં આવેલા અંતઃપુરમાં એક જુદો જ અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો. એ અવાજમાં ભય નહોતો, રુદન નહોતું, પણ એક એવી તડપ હતી જે પથ્થરોને પણ ઓગાળી શકે.
"જોગિયા જી, કોણ કુમુદિની કૌલ, કોણ સરોવર સ્યામ...
તુમ બિના મોહે કછુ ન સુહાવે, આંખ ન આવે આરામ..."
એક હાથમાં એકતારો અને બીજા હાથમાં ખંજરી લઈને, ખુલ્લા વાળ સાથે એક રાજકુમારી નૃત્ય કરી રહી હતી. તેના પગમાં બાંધેલા ઘૂંઘરુનો અવાજ મહેલની દિવાલો સાથે અથડાઈને પડઘાતો હતો. એ સ્ત્રી એટલે મેવાડની મહારાણી, રાણા સાંગાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર કુંવર ભોજરાજની વિધવા અને રાઠોડ કુળનું ગૌરવ – મીરાં બાઈ.
તેની આંખો બંધ હતી. ગાલ પરથી વહી ગયેલા અશ્રુઓના સુકાયેલા લીલા તારા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. તેનો ચહેરો કોઈ દિવ્ય આભાથી ચમકતો હતો, પણ શરીર વિરહની અગ્નિમાં સુકાઈને લાકડા જેવું થઈ ગયું હતું. તેના માટે આ ભવ્ય મહેલ એક કેદખાનું હતો અને રાણીના રેશમી વસ્ત્રો કાંટા સમાન હતા.
સામી દીવાલ પર એક નાની કાળી મૂર્તિ વિરાજમાન હતી. ગિરધર ગોપાલ. મૂર્તિના હોઠ પર એ જ ચિરંતન, ભેદી સ્મિત હતું. મીરાં એ સ્મિત તરફ જોતી, ક્યારેક હસતી, ક્યારેક ક્રોધથી પગ પછાડતી અને ક્યારેક ઘૂંટણિયે બેસીને બાળક જેમ રડી પડતી.
"તમે કેમ નથી બોલતા, હે શ્યામ?" મીરાંનો અવાજ ફાટી ગયો. "તમે તો અંતરયામી છો ને? તો જુઓ, તમારા પ્રેમમાં આ રાઠોડ કન્યા શું બની ગઈ છે? આ લોકો મને પાગલ કહે છે, કુળનાશિની કહે છે. પણ તેમને ક્યાં ખબર છે કે મારું કુળ તો એ જ દિવસે નાશ પામ્યું હતું જ્યારે મારા ગળામાં તમારી ભક્તિની વરમાળા પડી હતી!"
બરાબર એ જ ક્ષણે, ખંડનો ભારે લાકડાનો દરવાજો એક મોટા ધડાકા સાથે ખૂલ્યો. પવનના તીવ્ર ઝાપટા સાથે મશાલનો પ્રકાશ ધ્રૂજી ઉઠ્યો. દરવાજા પર એક પડછાયો ઉભો હતો. એ પડછાયો બીજું કોઈ નહીં, પણ ચિત્તોડના વર્તમાન શાસક અને મીરાંના દિયર રાણા વિક્રમાદિત્યનો હતો. તેમની આંખોમાં ક્રોધની જવાળાઓ સળગી રહી હતી અને હાથ તલવારની મૂઠ પર હતો. તેમની પાછળ મીરાંની નણંદ ઉદાબાઈ પણ ઉભી હતી, જેના ચહેરા પર તિરસ્કાર અને દયાનો મિશ્ર ભાવ હતો.
"બસ કર, મીરાં! બસ કર!" વિક્રમાદિત્યનો અવાજ સિંહની ગર્જના જેમ ગુંજ્યો. "મેવાડના સૂર્યવંશી કુળની આબરૂના ધજાગરા ઉડાડવાનું હવે બંધ કર! તારા આ ઘૂંઘરુના અવાજે રાજપૂતોની તલવારોને લજવી નાખી છે. તું એક વિધવા છે, એક રાણી છે! અને તું આ અડધી રાત્રે સાધુ-સંતોની જેમ નૃત્ય કરે છે? આ ગિરધર ગોપાલ કોણ છે? એક પથ્થર! એક માટીની મૂર્તિ માટે તું જીવતા જાગતા રાણાના અપમાન કરી રહી છે?"
મીરાંએ ધીમેથી આંખો ખોલી. તેની આંખોમાં રાણા માટે કોઈ ભય નહોતો. એક અજીબ શાંતિ હતી. તેણે એકતારો બાજુ પર મૂક્યો અને અત્યંત કોમળ અવાજે કહ્યું, "રાણાજી, તમે જેને પથ્થર કહો છો, એ મારો સ્વામી છે. આ સંસાર જેને વિધવા કહે છે, એ વાસ્તવમાં સદા સુહાગન છે. મારા ઘૂંઘરુ કોઈ માણસને રિઝવવા માટે નથી વાગતા, એ તો એ ઘનશ્યામના સ્વાગત માટે વાગે છે."
"ચૂપ કર, પાપણી!" વિક્રમાદિત્ય વધારે ક્રોધિત થયો. "તારી આ જીભ બહુ બોલે છે. તેં અમારા ભાઈ ભોજરાજના મૃત્યુનું પણ સન્માન ન રાખ્યું. તેં સતી થવાની ના પાડી, તેં મહેલના નિયમો તોડ્યા. આજે આખો મેવાડ તારા પર થૂંકે છે કે રાણાની વહુ બજારમાં સાધુઓ સાથે બેસીને ભજન ગાય છે. આ અપમાન હવે અસહ્ય છે."
ઉદાબાઈ આગળ આવી અને મીરાંનો હાથ પકડીને ઝંઝોડતા બોલી, "ભાભી! હજુ પણ સમય છે, સુધરી જાવ. આ કાળી મૂર્તિને કૂવામાં ફેંકી દો. રાજસી વસ્ત્રો પહેરો, અંતઃપુરમાં રહો. ભાઈ વિક્રમ તમને માફ કરી દેશે. નહિતર આ મહેલની દીવાલો બહુ ક્રૂર છે, અહીંથી કોઈ જીવતું બહાર નથી જતું."
મીરાં હસી. એ હાસ્યમાં દુનિયાભરની કરુણતા છુપાયેલી હતી. તેણે ઉદાબાઈનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો અને કહ્યું, "ઉદા, તું મને કૂવાની બીક બતાવે છે? હું તો ક્યારનીય કૃષ્ણના પ્રેમરૂપી અગાધ સમુદ્રમાં ડૂબી ચૂકી છું. હવે મને કોઈ કૂવો કે ખીણ ડૂબાડી શકે તેમ નથી. અને રહી વાત વસ્ત્રોની... તો સાંભળી લે ઉદા, હવે આ શરીર પર માત્ર ભગવો જ શોભશે. આ મીરાં હવે રાણી નથી, આ મીરાં તો જોગણ બની ગઈ છે."
'જોગણ' શબ્દ સાંભળતા જ વિક્રમાદિત્યનો હાથ તલવાર પરથી હટી ગયો. તેના ચહેરા પર એક ક્રૂર સ્મિત આવી ગયું. "જોગણ બનવું છે ને તારે? સારું, તો તારી આ ભક્તિની આખરી પરીક્ષા આજે જ થશે. મેવાડના કુળને કલંકિત કરનાર આ જીવને આજે મુક્તિ મળશે."
વિક્રમાદિત્ય પાછળ ફર્યો અને એક દાસને ઈશારો કર્યો. દાસના હાથમાં સોનાની એક થાળી હતી, જેમાં રત્નજડિત કટોરો મૂકેલો હતો. એ કટોરામાં દૂધ જેવું સફેદ પ્રવાહી હતું, પણ તેની સુગંધ બહુ તીક્ષ્ણ અને ભયાનક હતી. એ હળાહળ ઝેર હતું – કાળા નાગનું વિષ, જેનો એક ટીંપો પણ હાથીને સેકન્ડોમાં મારી શકે.
"લે મીરાં," વિક્રમાદિત્યએ કટોરો ઉપાડીને મીરાંની સામે ધર્યો. "તારો ગિરધર જો સાચો હોય, તો આ ઝેર પી લે. જો તું બચી ગઈ, તો હું માનીશ કે તારો કૃષ્ણ સાચો છે. અને જો તું મરી ગઈ... તો મેવાડને તારા કલંકમાંથી મુક્તિ મળશે."
મહેલના એ ઓરડામાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. દીવાઓ હલવા લાગ્યા. ઉદાબાઈ પણ એક ક્ષણ માટે ધ્રૂજી ઉઠ્યા. ઝેરનો કટોરો જોઈને કોઈપણ સામાન્ય માણસના લીવર બેસી જાય, પણ મીરાંના ચહેરા પર એક દિવ્ય સ્મિત આવી ગયું. તેણે કટોરા તરફ જોયું અને પછી સામી દીવાલ પર રહેલી કૃષ્ણની મૂર્તિ તરફ જોયું.
તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા, પણ એ ભયના નહોતા, એ તો કૃષ્ણ પ્રત્યેના અગાધ પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતાના હતા.
"ધન્ય ભાગ્ય મારા, રાણાજી," મીરાંએ ધ્રૂજતા હાથે કટોરો પકડ્યો. "તમે તો મને અમૃત આપી દીધું. મારો શ્યામ આજે મારી પરીક્ષા નથી લઈ રહ્યો, એ તો મને પોતાની પાસે બોલાવી રહ્યો છે."
મીરાંએ કટોરો પોતાના હોઠ સરસો ચિપકાવ્યો. ઓરડાની દીવાલો જાણે ચીસ પાડી ઉઠી. મીરાંએ આંખો બંધ કરી અને મનમાં બોલી, 'હે નાથ! હે ગિરધારી! જો મારી પ્રીત સાચી હોય, જો મારું સમર્પણ પવિત્ર હોય, તો આ વિષને સ્વીકારજો.'
એક જ શ્વાસે મીરાં આખો કટોરો પી ગઈ. ઝેરના છેલ્લા ટીંપા સુધી તે ગટગટાવી ગઈ.
વિક્રમાદિત્ય અને ઉદાબાઈ શ્વાસ રોકીને જોઈ રહ્યા હતા. તેઓ રાહ જોતા હતા કે હમણાં મીરાંના મોઢામાંથી ફીણ નીકળશે, હમણાં તેનું શરીર કાળું પડી જશે, હમણાં તે જમીન પર પટકાશે અને તડપી તડપીને દમ તોડશે.
પરંતુ આ શું?
સેકન્ડો વીતી ગઈ, મિનિટો વીતી ગઈ. મીરાં જમીન પર પડી નહીં. ઉલટાનું, તેનો ચહેરો વધારે તેજસ્વી થવા લાગ્યો. તેના હોઠ ગુલાબી થઈ ગયા અને તેની આંખોમાં એક અનોખી મસ્તી છવાઈ ગઈ. ઝેર તેના શરીરમાં જઈને જાણે અમૃત બની ગયું હતું. તેને કોઈ અસર ન થઈ. તે હજુ પણ ઉભી હતી, જીવતી, જાગતી અને મુસ્કુરાતી!
"ના... આ ન હોઈ શકે! આ જાદુ છે! આ કોઈ માયાવી વિદ્યા છે!" વિક્રમાદિત્ય બે ડગલાં પાછળ હટી ગયો. તેનો ભય હવે ચરમસીમાએ હતો. તલવાર તેના હાથમાંથી છૂટીને જમીન પર પડી ગઈ. ઉદાબાઈએ પોતાના મોઢા પર હાથ મૂકી દીધો, તેની આંખો ફાટી ગઈ હતી.
મીરાંએ ફરીથી એકતારો ઉપાડ્યો. તેનો અવાજ હવે પૃથ્વીનો નહોતો, જાણે વૈકુંઠમાંથી આવી રહ્યો હતો:
"વિષ કા પ્યાલા રાણાજી ભેજ્યા, પીવત મીરાં હાંસી રે...
મેં તો અપને નારાયણ કી, આપ હી હો ગઈ દાસી રે..."
તે નાચવા લાગી. હવે તેના નૃત્યમાં એક નવો જ વેગ હતો. ઝેર પીધા પછી તેની અંદરની રાણી સદંતર મરી ચૂકી હતી. હવે જે બચી હતી, તે માત્ર ને માત્ર એક 'જોગણ' હતી.
રાણા વિક્રમાદિત્ય ભય અને અપમાનથી ધ્રૂજતો ત્યાંથી ભાગી ગયો. ઉદાબાઈ ત્યાં જ ઘૂંટણિયે બેસી પડી. તેની આંખોમાંથી અશ્રુ વહેવા લાગ્યા. જે નણંદ અત્યાર સુધી મીરાંને નફરત કરતી હતી, તેના હૃદયમાં આજે પહેલીવાર ભક્તિનો ઉદય થયો હતો. તે સમજી ગઈ હતી કે તેની ભાભી કોઈ સામાન્ય સ્ત્રી નથી, એ તો સાક્ષાત જોગમાયા છે.
રાત ધીમે ધીમે વીતવા લાગી. સવારનો પહેલો કિરણ ચિત્તોડના મહેલ પર પડ્યો.
મીરાંએ નૃત્ય બંધ કર્યું. તેણે મૂર્તિ સામે જોયું. કાળી મૂર્તિના ગળામાં રહેલી વૈજંતી માળા આજે સહેજ ભીની લાગતી હતી, જાણે ભગવાને પોતે પોતાની ભક્ત માટે આંસુ વહાવ્યા હોય.
મીરાં રૂમની બારી પાસે ગઈ. બહાર આખો ચિત્તોડગઢ સૂતો હતો. પણ મીરાંની આંખો હવે ચિત્તોડની સરહદો ઓળંગીને દૂર, બહુ દૂર વૃંદાવનની ગલીઓ તરફ જોઈ રહી હતી. મહેલની આ દીવાલો હવે તેને રોકી શકે તેમ નહોતી. ઝેર ખાધા પછી પણ જે જીવતી રહે, તેને હવે સંસારનો કયો નિયમ બાંધી શકે?
તેણે પોતાના રાજસી આભૂષણો એક પછી એક ઉતારવા માંડ્યા. સોનાનો હાર, હીરાની બંગડીઓ, મોતીના ઝુમખા... બધું જ તેણે કૃષ્ણના ચરણોમાં ધરી દીધું. તેણે એક સાદો ભગવો ખેસ લીધો અને પોતાના શરીર પર લપેટી લીધો.
તેના હાથમાં હવે માત્ર એકતારો હતો અને હોઠ પર માત્ર એક જ નામ – "કૃષ્ણ".
તેણે ઓરડાના દરવાજા તરફ પગ ઉપાડ્યા. દાસીઓ, ચોકીદારો બધા તેને જોઈ રહ્યા હતા, પણ કોઈની હિંમત નહોતી કે આ દિવ્ય જોગણનો રસ્તો રોકી શકે. ચિત્તોડના ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય લખાવા જઈ રહ્યો હતો. એક રાણી મહેલ વૈભવ છોડીને, ભીખારી બનીને, પોતાના પરમાત્માને શોધવા નીકળી પડી હતી.
પરંતુ, આ સફર એટલી સરળ નહોતી. મહેલની બહાર નીકળતા જ મીરાંની સામે કઈ નવી મુશ્કેલીઓ આવવાની હતી? વૃંદાવન પહોંચતા પહેલા તેના પ્રેમની હજુ કેટલી કસોટીઓ થવાની હતી? અને રાણા વિક્રમાદિત્ય તેને પકડવા માટે કયું નવું કાવતરું ઘડવાનો હતો?
(ક્રમશઃ ભાગ 2 માં...)
#મીરાંબાઈ
#કૃષ્ણસખી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao
