સવારના પાંચ વાગવામાં હજુ થોડી વાર હતી. આખું શહેર ગાઢ નિંદ્રામાં ડૂબેલું હતું. રસ્તાઓ પર સન્નાટો પથરાયેલો હતો. ક્યાંક દૂર કોઈ ચોકીદારની સિટી સંભળાતી હતી તો ક્યાંક કોઈ ભટકતો કૂતરો રસ્તા પર નિરાંતે ફરી રહ્યો હતો. પૂર્વ દિશામાં આકાશ ધીમે ધીમે ગુલાબી રંગે રંગાવા લાગ્યું હતું. રાત અને સવારની વચ્ચેનો એ શાંત સમય જાણે કોઈ ઊંડા વિચારમાં મગ્ન હોય એવો લાગતો હતો. પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલી એક ઓફિસમાં લાઇટો ઘણાં સમય પહેલાં જ પ્રગટી ચૂકી હતી. દરવાજા પર સોનેરી અક્ષરોમાં લખેલું હતું, "એડવોકેટ આયેશા ખાન."
આજે આયેશા મેડમ રોજ કરતાં ઘણાં વહેલા ઓફિસે આવી ગયાં હતાં. આખી રાત તેમને ઊંઘ આવી નહોતી. પથારીમાં પડખાં ફેરવતાં ફેરવતાં એક જ ચહેરો તેમની આંખો સામે વારંવાર ઉપસી આવતો હતો, નિલાનો. તેની આંખોમાં છલકાતી નિરાશા, હોઠો પર દબાયેલું મૌન અને ચહેરા પર દેખાતો અસહ્ય થાક જાણે આયેશાના મન પર અંકિત થઈ ગયો હતો. ઓફિસમાં પ્રવેશતાં જ તેમની નજર ટેબલ પર પડેલી ફાઇલ પર પડી. કાયદાની ભાષામાં તે માત્ર એક કેસ હતો, પરંતુ તેમના માટે તે એક યુવતીના તૂટેલા વિશ્વાસ, અધૂરાં સપનાઓ, દબાયેલી ચીસો અને અસંખ્ય પ્રશ્નોનો જીવંત ઇતિહાસ હતો.
તેમણે ફાઇલને હળવેથી સ્પર્શ કરી અને ધીમે ધીમે બારી પાસે જઈને ઊભાં રહ્યાં. બહાર સૂર્યોદયની પ્રથમ કિરણો ધરતીને સ્પર્શી રહી હતી. પક્ષીઓનો કલરવ શરૂ થઈ ગયો હતો. લોકોના ઘરોમાં ધીમે ધીમે હલચલ શરૂ થવાની હતી. નવી સવાર દરેક માટે નવી આશા લઈને આવતી હતી, પરંતુ આયેશાના મનમાં આજે આશા કરતાં વધુ પ્રશ્નો હતાં. તેઓ વિચારી રહ્યાં હતાં કે સમાજ કેટલી ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે, છતાં સ્ત્રીઓ પ્રત્યેની માનસિકતા હજુ કેટલી પાછળ છે.
તેઓ મનમાં જ બોલ્યાં, "લગ્ન પછી એક સ્ત્રી પોતાનું ઘર, પોતાના માતા-પિતા, પોતાની ઓળખ, પોતાની આદતો અને પોતાના અનેક સપનાઓ પાછળ મૂકી નવા ઘરને પોતાનું બનાવવા નીકળે છે. દરેક સંબંધને પ્રેમથી સ્વીકારે છે, દરેક વ્યક્તિને પોતાના પરિવારનો ભાગ માને છે. પોતાની ખુશી કરતાં બીજાની ખુશીને મહત્ત્વ આપે છે. છતાં જ્યારે સંબંધોમાં તિરાડ પડે છે, ત્યારે સૌથી પહેલો સવાલ તેની સામે જ કેમ ઊભો થાય છે? દરેક વખતે સમાધાન કરવાની જવાબદારી એની જ કેમ ગણાય છે? પુરુષની ભૂલોને સમાજ 'સ્વભાવ' કહીને ભૂલી જાય છે, પરંતુ સ્ત્રીના મૌનને પણ ગુનો બનાવી દે છે."
આયેશાએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. વર્ષોથી વકીલાત કરતાં કરતાં તેમણે અસંખ્ય કેસો જોયા હતા. મિલકતના વિવાદો, છેતરપિંડી, હત્યા, ઘરેલુ હિંસા અને છૂટાછેડાના કેસો હવે તેમના માટે નવા નહોતા. કાયદાની દરેક કલમ તેમને યાદ હતી, પરંતુ દરેક કેસ પાછળ છુપાયેલી લાગણીઓ ક્યારેય સામાન્ય લાગતી નહોતી. ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ સ્ત્રી પર થતા અત્યાચારની વાત આવતી, ત્યારે તેમના અંતરમાં રહેલી સંવેદનશીલ સ્ત્રી પણ જાગી ઊઠતી હતી. તેઓ જાણતાં હતાં કે અદાલત કાયદાના આધારે ચુકાદો આપી શકે છે, ગુનેગારને સજા કરાવી શકે છે, પીડિતાને વળતર અપાવી શકે છે, પરંતુ કોઈ તૂટેલા વિશ્વાસને ફરી જીવંત કરી શકતી નથી. કોઈ અદાલત છીનવાયેલું માતૃત્વ, ખોવાયેલું સ્વાભિમાન કે વિખરાયેલા સપનાઓ પાછાં આપી શકતી નથી.
નિલાની ફાઇલ હાથમાં લીધી ત્યારથી એક જ પ્રશ્ન સતત તેમના મનમાં ઘૂમરાતો હતો, "જો હું આ કેસ જીતી પણ જઈશ, તો શું ખરેખર નિલા જીતી જશે?" બે વર્ષ સુધી એક યુવતી પોતાના સંબંધને બચાવવા માટે દરરોજ થોડું સહન કરે, દરરોજ થોડું મૌન ગળે ઉતારે, દરરોજ આશા રાખે કે કદાચ આવતીકાલ સારી હશે... અને અંતે તેના ભાગે આવે અપમાન, તિરસ્કાર અને પોતાના જ ઘરનો બંધ દરવાજો. શું માત્ર કોર્ટનો ચુકાદો આ તમામ ઘાવો ભરી શકે?
તેમને ખાતરી હતી કે કોઈ પણ સ્ત્રી સહેલાઈથી પોતાનું ઘર છોડતી નથી. તે અંતિમ ક્ષણ સુધી સંબંધોને બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ઘરમાં શાંતિ રહે તે માટે પોતાના આંસુઓ છુપાવે છે, પોતાના સ્વાભિમાન સાથે સમાધાન કરે છે અને ઘણીવાર પોતાના સપનાઓનું પણ બલિદાન આપે છે. જ્યારે પોતાની વાત કહેવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે દોષ પણ તેના જ માથે ઢોળી દેવામાં આવે છે. કદાચ નિલા સાથે પણ આવું જ બન્યું હતું. તેણે અનેક વખત વાતચીત દ્વારા સંબંધોને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હશે, પરંતુ દરેક વખત તેની લાગણીઓને અવગણવામાં આવી હશે. આજે ટેબલ પર પડેલી આ ફાઇલ માત્ર કાનૂની દસ્તાવેજ નહોતી; તે એક એવી સ્ત્રીના જીવનની કરુણ ગાથા હતી, જેના સવાલોનો જવાબ હવે માત્ર કોર્ટને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજને આપવાનો હતો.
- હેતલ ઘેટીયા 'કૃષ્ણપ્રિયા'
