વિભાગ ૧: શબ્દછળ અને સાહિત્યિક ગૂંચવણો (કવિઓ-લેખકો ચકરાવે ચડે તેવા)
ઉખાણું ૧:
ચાર અક્ષરનું નામ છે મારું, જળમાં મારું ઘર છે,
આદિ કટો તો જગ આખામાં, વેર તણું એ ઘર છે;
અંત કટો તો પંખી બનું, જે મધુર કલરવ કરતું,
મધ્ય કટો તો એવું બનું, જે સદા યુદ્ધમાં લડતું.
ઉત્તર: કબૂતર (આદિ કટ-બૂતર: વેર, અંત કટ-કબૂ: પંખી, મધ્ય કટ-કતર: કાપવું/લડવું)
ઉખાણું ૨:
પાન નથી પણ લીલું છે, પશુ નથી પણ ચારે પગ,
રાજા નથી પણ તાજ છે એનો, વિસ્મય પામે જગ;
પાણીમાં એ જીવતું રહે ને સૂકા ભેગું મરતું,
જ્ઞાની પુરુષો ઉત્તર આપો, કયું જીવ એ સરતું?
ઉત્તર: કાચબો 🐢
ઉખાણું ૩:
વિના પાંખે એ આભે ઉડે, વિના પગે એ દોડે,
મુખ નથી તોયે ચોધાર આંસુ, વિરહી જન મન તોડે;
ગરજે પણ એ જીવ નથી, જગનો એ આધાર,
કવિરાજ તમે ઉત્તર આપો, કોણ એ કળાકાર?
ઉત્તર: વાદળ ☁️
ઉખાણું ૪:
એક નારી એવી દીઠી, જે બે નરને વરતી,
એક મરે તો બીજી જીવે, અરસપરસ એ ફરતી;
લોહી નથી પણ જીવ રાખે, શ્વાસ વિનાની કાય,
બુદ્ધિમાન જો ભૂલા પડે, તો નાકે દમ આવી જાય.
ઉત્તર: ધમણ (લુહારની ધમણ - જે શ્વાસ લે ને મૂકે)
ઉખાણું ૫:
કાળી છે પણ કોયલ નહીં, લાંબી છે પણ સાપ નહીં,
તેલ ખાય પણ દીવો નહીં, એનું મૂલ્ય કોઈ માપ નહીં;
સ્ત્રીઓ એને શિર પર રાખે, પુરુષો જોઈને મોહે,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કઈ વસ્તુ આ સોહે?
ઉત્તર: માથાની ચોટલી / વેણી 💇♀️
🧠 વિભાગ ૨: ગહન કૂટપ્રશ્નો (નાકે દમ લાવે તેવા)
ઉખાણું ૬:
હાડકાં નથી ને લોહી નથી, તોય કરે છે શિકાર,
આઠ પગની કાયા એની, જાળ તણો વણકર;
ઘરમાં રહીને ઘર જ બનાવે, કોઈ ન એને રોકે,
પંડિતો પણ પાછા પડે, જ્યારે બુદ્ધિ એની ચોકે.
ઉત્તર: કરોળિયો 🕷️
ઉખાણું ૭:
રાજાના દરબારમાં બેસે, રંકના ઘરમાં પૂજાય,
અડકતા એને અંગ બળે, પણ સુગંધ એની ગવાય;
માથું કાપો તોય એ જીવે, રોતી રોતી એ મરતી,
અંધારાને ચીરી નાખે, જગનું કલ્યાણ કરતી.
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૮:
ઊભો રહે તો ટૂંકો લાગે, બેસે તો એ લાંબો,
વન વગડામાં ફરતો રહે, જાણે લીલો આંબો;
જીભ નથી તોય કરડે એવું, ઝેર તણો એ કૂવો,
કહો ચતુર નર વિચારીને, કાં તો આઘા ખસો!
ઉત્તર: વીંછી 🦂 (બેસે ત્યારે પૂંછડી ઊંચી કરે એટલે લાંબો લાગે)
ઉખાણું ૯:
સગી આંખે જોઈ ન શકાય, તોય આંખની એ રાણી,
રૂપાળી કન્યાના મુખ પર, એ રાખે મીઠું પાણી;
જો લૂછી નાખો તો એ રીસાય, જો રાખો તો શરમાય,
આ કોયડો જે ઉકેલે, તે સાચો કવિ કહેવાય.
ઉત્તર: લાજ / શરમ
ઉખાણું ૧૦:
સોનાની એ લાકડી, ને રૂપા તણો છે તાર,
વરસે ત્યારે મોતી જેવી, કિંમત અપરંપાર;
ધબકતી ધરતી એને ઝીલે, પિયુ વગરની નાર,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ માપો, કોણ આ તારણહાર?
ઉત્તર: વીજળી અને વરસાદની ધાર ⚡
🎭 વિભાગ ૩: તળપદા અને હાસ્ય-વ્યંગ સભર ઉખાણાં
ઉખાણું ૧૧:
જન્મે ત્યારે ધોળો સાધુ, જુવાન થાતાં લાલ,
ઘરઢો થાય ત્યારે કાળો પડે, જુઓ કુદરતનો ખ્યાલ;
મુખમાં નાખો તો આગ ઉગાડે, આંખે લાવે પાણી,
હાસ્યના દરબારી બોલો, શું છે આ કલ્યાણી?
ઉત્તર: મરચું 🌶️
ઉખાણું ૧૨:
પાતળી કમર ને રૂપાળી કન્યા, ગળે ફાંસો ખાય,
કૂવા કાંઠે ઊભી રહીને, હસતી હસતી જાય;
પાણી પીને પેટ ભરે, ને ખાલી હાથે આવે,
ચતુર પુરુષ જો નવ સમજે, તો ગોથાં ખાતો જાવે.
ઉત્તર: ખેંચવાનું દોરડું અને ઘડો (સીંચણિયું)
ઉખાણું ૧૩:
જીવતી નારી મરી ગઈ, ને મૂએલી જણતી જાય,
એક નારીના ઉદરમાંથી, સો-સો સપૂત થાય;
સપૂત વળી એવા પાક્યા, જે જગને ભસ્મ કરે,
આ અચરજ જે સમજી લે, એ કદી ન પાછો ફરે.
ઉત્તર: દિવાસળીની પેટી અને દીવાસળી 🪔
ઉખાણું ૧૪:
પગ વિનાની નારી એક, આખા જગમાં ફરે,
રાજા-મહારાજા પણ એની, પલપલ ચિંતા કરે;
અક્ષર અંગ પર લખેલા, પણ જીભ વિનાની કાય,
બોલો કવિરાજ એ કોણ, જે સંદેશો દઈ જાય?
ઉત્તર: ચિઠ્ઠી / પત્ર ✉️
ઉખાણું ૧૫:
પાંચ ભાઈઓ ભેગા રહે, પણ વહુ છે એની એક,
રાત-દિવસ એ સેવા કરતી, રાખે નવરો ટેક;
જ્યારે જ્યારે ભેગી થાય, ત્યારે કડાકો થાય,
અનુભવી લેખક બોલો, આમાં શું સમજાય?
ઉત્તર: હથેળી અને આંગળીઓ (લાફો/તાળી) 🖐️
🌀 વિભાગ ૪: અતિ ગૂઢ અને ફિલસૂફી આધારિત (તત્વજ્ઞાન)
ઉખાણું ૧૬:
અડધો અક્ષર બાદ કરો તો, આખું જગત દેખાય,
આખો અક્ષર રાખું તો, એ પગ નીચે ચંપાય;
જીવ વગરની સૃષ્ટિ એની, તોય સજીવન લાગે,
આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતાં, જ્ઞાનીની ઊંઘ ભાગે.
ઉત્તર: પડછાયો 👥
ઉખાણું ૧૭:
જળમાંથી એ જન્મે છે ને જળમાં ઓગળી જાય,
અન્ન તણો એ પ્રાણ છે, એના વિના રસોઈ ન થાય;
આંખે જોતાં એ ધોળું લાગે, પણ સ્વાદે એ ખારું,
વિદ્વાનો વિચારી કહો, નામ શું છે એનું પ્યારું?
ઉત્તર: મીઠું (નમક) 🧂
ઉખાણું ૧૮:
પાંખ વિના એ ઊડી શકે, આંખ વિના એ રડે,
સૂરજ સામે જાય ત્યારે, એનું અસ્તિત્વ નડે;
પવન આવે તો ભાગી જાય, આકાશ એનું ઘર,
બોલો સાહિત્યના રસીલા, કોણ એ જાદુગર?
ઉત્તર: ધુમ્મસ 🌫️
ઉખાણું ૧૯:
હરીફાઈમાં એ સદા જીતે, પણ પગ એને નથી,
રાજા હોય કે રંક હોય, કોઈ રોકી શક્યું નથી;
વીતી ગયા પછી પાછો ન આવે, કિંમત એની મોટી,
એની સામે દુનિયા આખીની, બુદ્ધિ પડે છે ખોટી.
ઉત્તર: સમય (કાળ) ⏳
ઉખાણું ૨૦:
એક ગુફામાં બત્રીસ ચોર, વચમાં બેઠી રાણી,
ચોર બધાય લોખંડ જેવા, રાણી મીઠડી વાણી;
રાણી જો કઈ આડું બોલે, તો ચોર ચાવી જાય,
હાસ્યકલાકાર તમ વચમાં, આ કોયડો પૂછાય.
ઉત્તર: જીભ અને દાંત 👅
🔮 વિભાગ ૫: અદભુત રસના ઉખાણાં
ઉખાણું ૨૧:
આકાશમાંથી ટપક્યું એક ઈંડું,
નાનું સરખું ને ગોળ-ગોળ ખીંડું;
અડતા એને હાથ ઠરે, પણ ધરતી પર એ મરી જાય,
બોલો જ્ઞાની પુરુષો, આ તે શું કહેવાય?
ઉત્તર: કરા (બરફનો વરસાદ) 🌨️
ઉખાણું ૨૨:
ચામડી છે પણ લોહી નથી, પાન છે પણ ડાળ નથી,
જ્ઞાન તણો એ સાગર છે, પણ એની કોઈ વય નથી;
મૂંગું રહીને બધુંય બોલે, મિત્ર બનીને સાથ દે,
લેખક જગતમાં એના વિના, કોણ પ્રેરણા દે?
ઉત્તર: પુસ્તક / ચોપડી 📚
ઉખાણું ૨૩:
શિર પર એના મુગટ છે, પણ એ તો રાજા નથી,
સવાર પડતાં જાગે છે, પણ એ કોઈ સંત નથી;
કલગી એની લાલ ચટક, વાણી એની તીણી,
કહો કવિરાજ કોણ આ, જેની બુદ્ધિ ઝીણી?
ઉત્તર: કૂકડો 🐓
ઉખાણું ૨૪:
બે બહેનો એવી વહાલસોયી, જે રહે છે એક જ ગામમાં,
એકબીજાને જોઈ ન શકે, તોય સાથે રહે કામમાં;
એક રડે તો બીજી રડે, સુખ-દુઃખની એ સાથી,
આનો ઉત્તર જે ન આપે, એની બુદ્ધિ કાચી.
ઉત્તર: આપણી બે આંખો 👀
ઉખાણું ૨૫:
લોખંડને એ ખાઈ જાય, લાકડાને સ્પર્શે નહીં,
પવન મળે તો વકરી જાય, પાણીથી એ ડરે સહી;
લાલ-પીળો એનો વાન છે, જગને આપે પ્રકાશ,
બોલો ચતુર સાહિત્યકાર, કોણ એ વિનાશ કે વિકાસ?
ઉત્તર: અગ્નિ 🔥
વિભાગ ૧: શબ્દછળ, વ્યાકરણ અને લિપિના ગૂઢ કોયડા
ઉખાણું ૨૬:
ચાર અક્ષરનું નામ મારું, ગગને ઉડવા જાઉં,
આદિ કટો તો જગ આખામાં, ડરનું કારણ થાઉં;
મધ્ય કટો તો એવું બનું, જે વન વગડામાં ચરતું,
અંત કટો તો એવું બનું, જે સદા ગજવામાં ફરતું.
ઉત્તર: નોટબુક (આદિ કટ-ટબુક: ડર/ધડકન, મધ્ય કટ-નોબુક: બોકડો/પશુ, અંત કટ-નોટ: ગજવામાં ફરે)
ઉખાણું ૨૭:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, મધ્ય કટો તો 'કાજ' બનું,
આદિ કટો તો સંગીત જગતનું, મોભાદાર એક સાજ બનું;
આખું નામ જો વાંચો મારું, તો અન્ન તણો ભંડાર છું,
કવિરાજ તમે બુદ્ધિ માપો, હું કેવો ચમત્કાર છું?
ઉત્તર: અનાજ (મધ્ય કટ-આ કાઢી નાખો તો 'નાજ'/સાજ)
ઉખાણું ૨૮:
પાછળથી વાંચો કે આગળથી, અર્થ એનો એક જ થાય,
પાંચ અક્ષરની કાયા એની, જળ ઉપર એ સરતી જાય;
ભારતનું એ ગૌરવ કહેવાય, શક્તિ તણો એ અવતાર,
જ્ઞાની પુરુષો ઉત્તર આપો, નહીંતર થાશે હાર.
ઉત્તર: જલજયજલજ (અથવા નમૂના તરીકે પાલનપુર જેવું શબ્દાવર્તન, પણ નૌકા સેના માટે 'જલજ' શ્રેષ્ઠ છે)
ઉખાણું ૨૯:
આદિ અક્ષર મારો કાપો તો, એક પક્ષી બની જાઉં,
અંત અક્ષર મારો કાપો તો, અદભુત નાટક કહેવાઉં;
જો આખેઆખો ઊભો રહું, તો વાડીનો રખેવાળ છું,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ કસો, હું કેવો માયાવી જાળ છું?
ઉત્તર: ચાતકરૂપી ચોકીદાર (અથવા નાટક આધારિત શબ્દ)
ઉખાણું ૩૦:
અક્ષર ચારનું નામ છે મારું, મુખથી કદી ન બોલે,
ન્યાયના મંદિરે બેસે એ તો, સત્ય-અસત્યને તોલે;
કાયદાના એ અક્ષર ઓઢે, જીવ વિનાની કાય,
વિદ્વાનો જો ભૂલા પડે, તો નાકે દમ આવી જાય.
ઉત્તર: દસ્તાવેજ / પુરાવો
વિભાગ ૨: પ્રકૃતિ, બ્રહ્માંડ અને તત્વજ્ઞાન (નાકે દમ લાવે તેવા)
ઉખાણું ૩૧:
દિવસ આખો એ ગૂમ રહે ને, રાત પડે પ્રગટાય,
કરોડોની એ સેના રાખે, તોય ન રાજા કહેવાય;
સૂરજ સામે આવે જ્યારે, પલભરમાં મરી જાય,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કઈ સૃષ્ટિ આ ગણાય?
ઉત્તર: તારા મંડળ (નક્ષત્રો) ✨
ઉખાણું ૩૨:
કાયા એની કાળી-મેશ, પણ અંતર એનું ધોળું,
જગ આખાને જ્ઞાન આપે, ભલે હોય એ ભોળું;
ઘસાય તેમ એ પૂજાય વધુ, વિદ્યાનું એ દ્વાર,
અનુભવી લેખક વિચારી બોલો, કોણ આ પરોપકાર?
ઉત્તર: પાટી / બ્લેકબોર્ડ 📋
ઉખાણું ૩૩:
નદી નથી પણ વહેતું રહે, પવન નથી પણ ઉડી જાય,
પથ્થર નથી પણ કઠણ બહુ, લોખંડથી ન ભટકાય;
વીતી ગયેલી પળની જેમ, કદી ન પાછું આવે,
આ કૂટપ્રશ્નનો ઉત્તર આપતાં, જ્ઞાની ગોથાં ખાવે.
ઉત્તર: આયુષ્ય / ઉંમર ⏳
ઉખાણું ૩૪:
પાણી પીવે તો એ મરી જાય, ભૂખ લાગે તો બધુંય ખાય,
શ્વાસ વિના એ જીવતી રહે, પવન મળે તો વકરી જાય;
જો વશમાં રાખો તો કલ્યાણ કરે, નહીંતર આખું જગ ભસ્મ થાય,
કવિરાજ તમ કલમ રોકીને, ઉત્તર આપો રાય.
ઉત્તર: અગ્નિ (જ્વાળા) 🔥
ઉખાણું ૩૫:
પગ નથી તોય આખા જગમાં, પલભરમાં એ ફરી વળે,
પાંખો નથી તોય વાદળ ચીરી, સૂરજ સાથે જઈ ભળે;
બંધ આંખે પણ દેખાય એવું, અદભુત એનું રૂપ,
સાહિત્યના સ્વામી બોલો, કોણ આ માયાવી ભૂપ?
ઉત્તર: મન / વિચાર 🧠
🌾 વિભાગ ૩: તળપદા, કૃષિજીવન અને લોકજીવનના કૂટપ્રશ્નો
ઉખાણું ૩૬:
એક ખેતરમાં બાર ક્યારી, દરેક ક્યારીમાં ત્રીસ છોડ,
અડધા ધોળા, અડધા કાળા, કુદરતની છે અદભુત જોડ;
નર-નારી સૌ એને જોવે, રોજ બદલાતો ખ્યાલ,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ માપો, શું છે આ માયાળ?
ઉત્તર: વર્ષ, મહિના અને દિવસ-રાત 📅
ઉખાણું ૩૭:
લીલું પતરાળું ઓઢી બેઠી, શિર પર એના જટા,
દાંત એના સોના જેવા, રૂડી એની છટા;
અગ્નિમાં એ શેકાય જ્યારે, મુખમાં પાણી લાવે,
કોયડો આ ઉકેલો ભાઈ, નહીંતર થાક જ આવે.
ઉત્તર: મકાઈનો ડોડો 🌽
ઉખાણું ૩૮:
ધરતીમાંથી જન્મે એ તો, માટી સાથે પ્રીત,
માથું એનું કચડી નાખો, તોય ન છોડે રીત;
તેલના કૂવામાં ડૂબીને, જગને આપે પ્રકાશ,
હાસ્યના કલાકારો બોલો, કોણ આ જીવ કરતો કીર્તિ પ્રકાશ?
ઉત્તર: દીવાની વાટ 🪔
ઉખાણું ૩૯:
ચાર ભાઈઓ દોડતા રહે, પણ એકબીજાને અડે નહીં,
આખી જિંદગી સાથે વિતાવે, તોય કદી ઝગડે નહીં;
ઉપર બેઠો એક જ રાજા, જે આખી સૃષ્ટિ ફેરવે,
બોલો ચતુર સાહિત્યકાર, કોણ આ કોયડો લહેરે?
ઉત્તર: ગાડીના ચાર પૈડાં 🚗
ઉખાણું ૪૦:
વન વગડામાં ઘર છે એનું, કાંટા વચ્ચે વાસ,
લોહી પીને મોટી થાય, એવો એનો ઇતિહાસ;
નખ વડે જો પકડો એને, તો ટપ દઈને મરી જાય,
આ અઘરો કોયડો જે ઉકેલે, સાચો જ્ઞાની કહેવાય.
ઉત્તર: જૂ (માથાની જૂ) 🦟
વિભાગ ૪: શૃંગાર, કળા અને માનવ અંગોના ગૂઢ સંકેતો
ઉખાણું ૪૧:
બે કૂવા છે સરખા વહાલના, પાણી એમાં મીઠું,
દુનિયા આખી એમાં ડૂબે, એવું અચરજ દીઠું;
પલક ઝપકતા બંધ થાય ને, પલક ઝપકતા ખૂલે,
કવિઓ એના કાવ્યો લખતા, કદી ન એને ભૂલે.
ઉત્તર: નયન (આંખો) 👀
ઉખાણું ૪૨:
હાડકાં વિનાની એક નારી, જે બત્રીસ પથ્થર વચ્ચે રહે,
ગમે તેટલો ગુસ્સો આવે, તોય અમૃત વાણી કહે;
જો કાબૂમાં ન રાખે કોઈ, તો મહાભારત કરાવી જાય,
અનુભવી લેખક બોલો, એને શું કહેવાય?
ઉત્તર: રસના (જીભ) 👅
ઉખાણું ૪૩:
નાની સરખી કન્યા એક, ગળે પહેરે હાર,
આંગળીના ઈશારે એ તો, રાગ છેડે અપરંપાર;
કાન આમળો તો એ બોલે, મીઠા એના સૂર,
સંગીતના જ્ઞાની બોલો, કોણ આ કળાનું નૂર?
ઉત્તર: સિતાર / વીણા 🪕
ઉખાણું ૪૪:
જન્મે ત્યારે કાળી કન્યા, તેલ-સુગંધથી નહાય,
ઉંમર વધતાં ધોળી થાય, ત્યારે બહુ શરમાય;
માન-મરતબો જગમાં એનો, ડાહા પુરુષની શાન,
બોલો કવિરાજ એ કોણ, જેને આપે સૌ માન?
ઉત્તર: માથાના વાળ / દાઢી-મૂછ 🧔
ઉખાણું ૪૫:
એક નારી એવી દીઠી, જે પુરુષના અંગ પર સોહાય,
અડકતા એને ગલીપચી થાય, પણ દૂર કરો તો રૂદન થાય;
જીવ વિનાની કાયા એની, પણ આબરૂ રાખતી સદાય,
સાહિત્યના રસીલા બોલો, એ કઈ વસ્તુ ગણાય?
ઉત્તર: પોશાક / વસ્ત્ર 👕
🏰 વિભાગ ૫: રાજદરબારી, ન્યાય અને ઐતિહાસિક કૂટપ્રશ્નો
ઉખાણું ૪૬:
મુખ નથી પણ બોલે એવું, સહી કરે પણ હાથ નથી,
રાજા મહારાજા નમે એને, પણ એ કોઈ નાથ નથી;
એક વાર જે હુકમ છોડે, આખું રાજ્ય પાળે સહી,
પંડિતો તમે ઉત્તર આપો, મોભો એનો ઓછો નહીં.
ઉત્તર: રાજમુદ્રા / સિક્કો (રાજઆજ્ઞા) 👑
ઉખાણું ૪૭:
પાંખો વગરનું પક્ષી એક, લોખંડની એની કાય,
સવાર-સાંજ એ ચીસ પાડે, તો દુશ્મન ધ્રૂજી જાય;
ગોળા ગળે છે લોઢાના, ને અગ્નિ ઓકે મુખથી,
શૂરવીર પુરુષો બોલો, કોણ આ લડે છે સુખથી?
ઉત્તર: તોપ 💣
ઉખાણું ૪૮:
શિર વગરનું ધડ છે એનું, તોય આખા વનમાં ફરે,
લોહી એનું લીલું-પીળું, જગનો એ ઉદ્ધાર કરે;
શ્વાસ વિના એ જીવતું રાખે, સૃષ્ટિ આખીની કાય,
સાહિત્યકાર તમ ચરણ વંદી, પૂછું શું કહેવાય?
ઉત્તર: વૃક્ષ (ઝાડ) 🌳
ઉખાણું ૪૯:
એક મહેલના બે દરવાજા, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો;
સુગંધ-દુર્ગંધ બધુંય પારખે, જીવ વગરની કાય,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કઈ વસ્તુ આ કહેવાય?
ઉત્તર: નાક (નાસિકા) 👃
ઉખાણું ૫૦:
સોનાની એ લંકા નથી, તોય પીળો એનો વાન,
કાપો તો એ લોહી ન કાઢે, પણ સ્વાદમાં એ મહાન;
અંદર એના પથ્થર બેઠો, ઉપર રેશમ જેવી છાલ,
ચતુર નર તમે ઉત્તર આપો, કેવો કુદરતનો ખ્યાલ!
ઉત્તર: કેરી (અમ્રફળ) 🥭
🌀 વિભાગ ૬: અતિ ગૂઢ ભ્રમ અને દ્રશ્ય-અદ્રશ્યના કોયડા
ઉખાણું ૫૧:
પાણીમાં નાખો તો તરે નહીં, અગ્નિમાં બળે નહીં,
તડકામાં એ મોટો થાય, પણ છાંયડો એને જડે નહીં;
તમારી સાથે સદા ફરે, પણ પકડી શકાય નહીં,
આ ઉખાણાનો જવાબ આપતાં, બુદ્ધિશાળી થાકી સહી.
ઉત્તર: પડછાયો 👥
ઉખાણું ૫૨:
એક નારી એવી અદભુત, જે પુરુષને નચાવે,
પોતે રહે અદ્રશ્ય સદા, પણ આખા જગને રડાવે;
એની માયા કોઈ ન સમજે, રાજા બને રંક પળમાં,
અનુભવી સાહિત્યકાર બોલો, શું શક્તિ છે આ બળમાં?
ઉત્તર: કિસ્મત / નસીબ 🎯
ઉખાણું ૫૩:
કાન નથી તોય બધુંય સાંભળે, પગ નથી તોય ચાલે,
મુખ નથી તોય ગીતો ગાય, આખા જગને એ હાલે;
પિત્તળ-લોખંડની કાયા એની, ચાવી આપો તો જાગે,
બોલો ચતુર હાસ્યકાર, આ શું અચરજ લાગે?
ઉત્તર: ગ્રામોફોન / રેકોર્ડ પ્લેયર 📻
ઉખાણું ૫૪:
ધોળી ધરતી, કાળું બીજ, હાથથી વાવે ને મુખથી લણે,
જ્ઞાની પુરુષો એને વાંચે, મૂરખ એને કાગળ ગણે;
આખા જગનું જ્ઞાન એમાં, સરસ્વતીનો એ વાસ,
કવિરાજ તમ હૈયે વસતું, કોણ આ ઇતિહાસ?
ઉત્તર: લખાણ / પુસ્તક (અક્ષરો) 📝
ઉખાણું ૫૫:
આગળ જુઓ તો પિતા દેખાય, પાછળ જુઓ તો માતા,
વચમાં બેઠો એવો પુત્ર, જે સૌના ભાગ્ય વિધાતા;
ત્રણ અક્ષરનું નામ એનું, જગતનો આધાર,
બુદ્ધિશાળીઓ વિચારી બોલો, કોણ આ કળાકાર?
ઉત્તર: સંસાર / કુદરતની વ્યવસ્થા
🌌 વિભાગ ૭: નાકે દમ લાવે તેવા તાર્કિક (Logical) કોયડા
ઉખાણું ૫૬:
પાંચ અક્ષરનું નામ મારું, ઊંધું કરો તો 'નમન' થાય,
સીધું કરો તો એવું બનું, જે રસોઈમાં વપરાય;
સ્વાદ વગરની સૃષ્ટિ લાગે, જો હું ન હોઉં યાર,
કવિઓ તમે ઉત્તર આપો, હું શું છું આ વાર?
ઉત્તર: નમકદાની (અથવા સ્વાદ આધારિત પ્રયોગ)
ઉખાણું ૫૭:
જેટલો ખેંચો એટલો ટૂંકો થાય, અગ્નિ સાથે એની પ્રીત,
ધુમાડો ઓકે મુખથી એ તો, કેવી એની રીત;
માનવીનું એ આયુષ્ય હણે, તોય જગત એને ચાવે,
હાસ્યના કલાકારો બોલો, આમાં શું સમજાવે?
ઉત્તર: બીડી / સિગારેટ 🚬
ઉખાણું ૫૮:
આકાશમાંથી પડે છે પણ વરસાદ નથી,
સફેદ છે પણ દૂધ કે ચૂનો નથી;
હાથમાં લો તો ઓગળી જાય, પગ નીચે ચંપાઈ જાય,
બોલો જ્ઞાની સાહિત્યકારો, આને શું કહેવાય?
ઉત્તર: બરફ / હિમવર્ષા ❄️
ઉખાણું ૫૯:
એક ગુફામાં અંધારું ભારે, વચમાં લટકે નાગણ એક,
ઝેર નથી એના મુખમાં, પણ રસ વરસાવે વિવેક;
જ્યારે જ્યારે એ હાલે, ત્યારે રાગ અનોખા થાય,
લેખક જગતના સ્વામી બોલો, શું આને કહેવાય?
ઉત્તર: ઘંટડી (મંદિરનો ઘંટ) 🔔
ઉખાણું ૬૦:
સોનાની એ ખાણ નથી, પણ પીળો એનો વાન,
પથ્થર સાથે ઘસાય જ્યારે, ત્યારે વધે એનું માન;
દેવના શિર પર બેસે એ તો, સુગંધ એની અપાર,
ચતુર પુરુષો વિચારી બોલો, કોણ આ તારણહાર?
ઉત્તર: ચંદન 🪵
વિભાગ ૮: આધ્યાત્મિક અને પૌરાણિક સંકેતો (કૂટપ્રશ્નો)
ઉખાણું ૬૧:
પિતા એના સમુદ્ર કહેવાય, માતા એની લક્ષ્મી સમાન,
પણ ભાઈ એનો એવો પાક્યો, જે આખા જગમાં મહાન;
રાત પડે ત્યારે પ્રગટે એ તો, ઉનાળે ઠંડક દેતો,
કવિરાજ તમ કાવ્યમાં બોલો, ક્યાં છે એ રહેતો?
ઉત્તર: ચંદ્રમા 🌙 (સમુદ્ર મંથનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ)
ઉખાણું ૬૨:
ચાર મુખ છે પણ બ્રહ્મા નથી, ચાર પગ છે પણ પશુ નથી,
આખી રાત એ જાગતો રહે, પણ કોઈ ચોકીદાર નથી;
થાકેલો માનવી આવે જ્યારે, એના ખોળામાં સુઈ જાય,
બુદ્ધિમાન જો ભૂલા પડે, તો નાકે દમ આવી જાય.
ઉત્તર: ખાટલો / પલંગ 🛏️
ઉખાણું ૬૩:
એક નારીના બે જ પિતા, એવું અચરજ ક્યાંય ન દીઠું,
એક પિતા એને કડવી રાખે, બીજા પિતાનું પાણી મીઠું;
ધરતી પર એ પૂજાય બહુ, પવિત્ર એની કાય,
સાહિત્યના ગર્ભિત જ્ઞાની, કહો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: તુલસીનો છોડ 🌿
ઉખાણું ૬૪:
હાડકાંનું પિંજર છે મારું, પણ જીવ વગર હું બોલું,
શ્વાસ નથી મારા ઉદરમાં, પણ રાગ અનોખા ખોલું;
કૃષ્ણના અધરે બેસું જ્યારે, આખું જગ ઘેલું થાય,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કઈ વસ્તુ આ કહેવાય?
ઉત્તર: વાંસળી 🪈
ઉખાણું ૬૫:
પગ વિના એ આભે અડે, ને મુખ વિના એ ગરજે,
લોહી વિનાની કાયા એની, જગ આખા પર વરસે;
કવિઓ જોઈને કાવ્ય બનાવે, મોરલા નાચે જોઈ,
આ કોયડાનો ઉત્તર આપો, જ્ઞાની પુરુષ કોઈ.
ઉત્તર: અષાઢી વાદળ 🌧️
🔮 વિભાગ ૯: બુદ્ધિ ચાતુર્ય અને વ્યવહારિક ગૂંચવણો
ઉખાણું ૬૬:
બે માથા છે ને જીભ એક, તોય કદી ન બોલે,
કાપવાનું એ કામ કરે, પણ સત્ય-અસત્ય ન તોલે;
દરજીના ઘરમાં વસવાટ એનો, લોખંડની એની કાય,
ચતુર નર જો નવ સમજે, તો ગોથાં ખાતો જાય.
ઉત્તર: કાતર ✂️
ઉખાણું ૬૭:
અગ્નિ નથી તોય ધખે છે ભારે, સૂરજ નથી તોય લાલ,
સ્ત્રીઓ એને કપાળે રાખે, જુઓ કુદરતનો ખ્યાલ;
સૌભાગ્યનું એ પ્રતીક કહેવાય, પતિવ્રતાની શાન,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ માપો, આપો એને માન.
ઉત્તર: સિંદૂર / કંકુ 🔴
ઉખાણું ૬૮:
નાનું સરખું તળાવડું, ને એમાં પીળું પાણી,
વચમાં બેઠો લાલ રાજા, જેની અદભુત વાણી;
ગરમ કરો તો જામી જાય, ઠંડુ કરો તો ઓગળે,
આ અચરજ જે સમજી લે, એ કદી ન પાછો વળે.
ઉત્તર: ઈંડું (રાંધતી વખતની પ્રક્રિયા) 🥚
ઉખાણું ૬૯:
ચાર ખૂણાનું ઘર છે મારું, પણ દીવાલ એકેય નથી,
પવન આવે તો ઉડી જાઉં, પણ પક્ષી જેવી પાંખ નથી;
ગજવામાં રહીને આબરૂ રાખું, મુખ લૂછવાનું કાજ,
હાસ્યના દરબારી બોલો, શું છે મારું રાજ?
ઉત્તર: રૂમાલ 🧣
ઉખાણું ૭૦:
એક નારી એવી દીઠી, જે સો ભાઈઓને ખાતી,
તોય એનું પેટ ન ભરાય, સદા ભૂખી એ રહેતી;
લોખંડના એના દાંત છે, ને લાકડાની એની કાય,
અનુભવી લેખક વિચારી બોલો, શું એને કહેવાય?
ઉત્તર: કરાત / કરવત 🪚
🧠 વિભાગ ૧૦: ભાષાકીય વણાટ અને ગહન અર્થછાયા
ઉખાણું ૭૧:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, મધ્ય કટો તો 'નદી' થાઉં,
આદિ કટો તો જગ આખામાં, એક સુંદર 'ગીત' કહેવાઉં;
આખું નામ જો વાંચો મારું, તો ઉનાળાનો તારણહાર છું,
કવિઓ તમે બુદ્ધિ કસો, હું કેવો કળાકાર છું?
ઉત્તર: ચંદન (અથવા પ્રાસ આધારિત બીજો તળપદો શબ્દ)
ઉખાણું ૭૨:
પાંખો છે પણ આકાશમાં ઊડી ન શકે,
પાણી છે પણ એ તરસ છિપાવી ન શકે;
ઘરમાં રહીને એ તો ફરતો રહે સદાય,
બોલો જ્ઞાની પુરુષો, આને શું કહેવાય?
ઉત્તર: પંખો / વોટર કુલરનો પંખો 🌀
ઉખાણું ૭૩:
રાજાના શિર પર બેસે, પણ એ કોઈ તાજ નથી,
વનમાં રહીને મંગલ કરે, પણ એ કોઈ સાધૂ નથી;
કળા એની અદભુત છે, વરસાદ જોઈને નાચે,
હાસ્યકલાકાર બોલો, આ કોયડો કોણ વાંચે?
ઉત્તર: મોરપીંછ / મોર 🦚
ઉખાણું ૭૪:
જીવ નથી પણ જીવતું રાખે, હવા વિનાની કાય,
અંદર એના એવો જાદુ, જે આખું જગત દેખાડે;
કાચની એની દીવાલો, ને પ્લાસ્ટિકનો છે દેહ,
સાહિત્યના સ્વામી બોલો, ટળશે મનનો સંદેહ?
ઉત્તર: ટેલિવિઝન / મોબાઈલ સ્ક્રીન 📱
ઉખાણું ૭૫:
કાળું વન છે એનું, ને ધોળી એની જમીન,
અક્ષરો એમાં વાવતા રહે, જ્ઞાની નર પ્રવીણ;
જે વાંચે તે પંડિત થાય, મૂરખ સમજી ન શકે,
બોલો કવિરાજ આ શું, જે કદી ન થાકે?
ઉત્તર: ચોપડી અને કલમ 📚
🎭 વિભાગ ૧૧: સાહિત્યિક કૂટપ્રશ્નો (દલપતરામ શૈલી)
ઉખાણું ૭૬:
હાડકાં નથી ને ચામડી નથી, તોય કરે છે અવાજ,
બે હાથ ભેગા થાય ત્યારે, પ્રગટે એનું રાજ;
ઉત્સાહ વધારે મનનો એ તો, સંગીતનો આધાર,
ચતુર પુરુષો બોલો વેગથી, કોણ આ કળાકાર?
ઉત્તર: તાળી 👏
ઉખાણું ૭૭:
રાત પડે ત્યારે રડતી રહે, દિવસ થાય ત્યારે શાંત,
અગ્નિ ઓઢે અંગ પર, તોય અંતર એનું અશાંત;
માથું કાપો તોય એ જીવે, ઓગળી જાય એની કાય,
બોલો સાહિત્યના રસીલા, શું એને કહેવાય?
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૭૮:
લોઢાની એ કાયા એની, પથ્થર સાથે પ્રીત,
અડકતા એને અગ્નિ ઉગાડે, અદભુત એની રીત;
જૂના જમાનાનો એ જાદુગર, જગનો એ આધાર,
હાસ્યના કલાકારો બોલો, નામ શું આ વાર?
ઉત્તર: ચકમક પથ્થર 🪨
ઉખાણું ૭૯:
એક નારી એવી દીઠી, જે આખા વગડાને સાફ કરે,
પણ ઘરમાં આવે જ્યારે, ખૂણામાં આરામ કરે;
તણખલાં એના અંગ પર, ને દોરીથી બંધાય,
ચતુર પુરુષ જો ભૂલો પડે, તો નાકે દમ આવી જાય.
ઉત્તર: સાવરણી 🧹
ઉખાણું ૮૦:
રાજા-મહારાજા પહેરે એને, કાંડા પર સોહાય,
સમય બતાવવો કામ એનું, પલપલ ચાલતી જાય;
ટિક-ટિક કરતી બોલે એ તો, જીવ વિનાની કાય,
કવિરાજ તમે ઉત્તર આપો, કોણ એ કહેવાય?
ઉત્તર: કાંડા ઘડિયાળ ⌚
🧠 વિભાગ ૧૨: નાકે દમ લાવે તેવા અતિ ગૂઢ રહસ્યો
ઉખાણું ૮૧:
જન્મે ત્યારે એને પાંખો નથી, પણ ઉડતી જાય સદાય,
પથ્થર સાથે ભટકાય તો, પલભરમાં મરી જાય;
મુખ નથી તોય સીસકારા નાખે, વન વગડામાં વાસ,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ કસો, શું છે આ ઇતિહાસ?
ઉત્તર: પવનની લહેર / વાવાઝોડું 💨
ઉખાણું ૮૨:
એક નારી એવી દીઠી, જે આખા જગને પાણી પાાય,
પણ પોતે ભૂખી-તરસ્યા રહીને, પથ્થર વચ્ચે સુઈ જાય;
વાંકીચૂંકી એની ચાલ છે, સાગરમાં ઓગળી જાય,
બોલો જ્ઞાની પુરુષો, એને શું કહેવાય?
ઉત્તર: નદી / સરિતા 🌊
ઉખાણું ૮૩:
પાન નથી પણ લીલો વાન, ફળ નથી પણ મીઠો સ્વાદ,
માણસ જેવું બોલે એ તો, રામ-રામનો નાદ;
ગળે એના કાળો કાંઠલો, પાંજરે એ પુરાય,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કયું પક્ષી આ કહેવાય?
ઉત્તર: પોપટ 🦜
ઉખાણું ૮૪:
સોનાની એ સાંકળ નથી, તોય પગમાં બંધાય,
ચાલતી વખતે અવાજ કરે, સ્ત્રીઓની એ શાન;
રૂપાના તારથી બનેલી, ઘૂંઘરુ એના રાસ,
કવિરાજ તમ કાવ્યમાં બોલો, કોણ આ ઇતિહાસ?
ઉત્તર: પાયલ / ઝાંઝર 👣
ઉખાણું ૮૫:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, ઊંધું ચત્તું એક સમાન,
ભાષા જગતમાં એવું બેઠું, જે રાખે સૌનું માન;
અનુભવી લેખક વિચારી બોલો, અક્ષરનો આ ખેલ,
નહીંતર સાહિત્યના બજારમાં, થાશે બુદ્ધિ ફેલ.
ઉત્તર: કનક / કલકત્તા / જહાજ (શબ્દાવર્તન)
🎻 વિભાગ ૧૩: હાસ્ય-વ્યંગ અને ચતુર વ્યવહારિક કોયડા
ઉખાણું ૮૬:
મુખમાં નાખો તો મીઠી લાગે, લાલ ચટક એનો વાન,
ચાવતા ચાવતા થૂંકી નાખો, તોય વધે એનું માન;
સોપારી ને ચૂનો વચમાં, પાન લીલુંછમ સોહાય,
હાસ્યના દરબારી બોલો, આને શું કહેવાય?
ઉત્તર: તાંબૂલ / પાન 🍃
ઉખાણું ૮૭:
બે પગ છે પણ ચાલી ન શકે, શિર પર એના હાથ,
દરજીના ઘરમાં વસવાટ એનો, લોખંડનો એનો સાથ;
કપડાં સીવવાનું કામ કરે, પેડલ મારો તો જાગે,
બોલો ચતુર સાહિત્યકાર, આ શું અચરજ લાગે?
ઉત્તર: સીવવાનો સંચો 🧵
ઉખાણું ૮૮:
નાનું સરખું મકોડું, ને ગજવામાં ફરે એ રૂડું,
આખા ઘરની ચાવી રાખે, નાનું પણ એ મોટું;
ચોર આવે તો બીવે એનાથી, લોખંડની એની કાય,
આ કોયડો જે ઉકેલે, સાચો જ્ઞાની કહેવાય?
ઉત્તર: તાળું અને ચાવી 🔑
ઉખાણું ૮૯:
ઉનાળામાં એ બહુ ગમે, શિયાળે ન ગમે કોઈને,
ઠંડુ ઠંડુ પાણી આપે, માટીની એની કાય;
ગળે એના દોરડું બાંધો, તો કૂવામાં ડૂબી જાય,
બોલો જ્ઞાની પુરુષો, આને શું કહેવાય?
ઉત્તર: માટીનો ઘડો / માટલું 🏺
ઉખાણું ૯૦:
એક રાજા એવો દીઠો, જે શિર પર જટા રાખે,
અંદર એના મીઠું પાણી, જે આખું જગ ચાખે;
પવિત્ર કાર્યોમાં પૂજાય એ તો, શ્રીફળ એનું નામ,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ માપો, શું છે એનું કામ?
ઉત્તર: નાળિયેર / શ્રીફળ 🥥
વિભાગ ૧૪: બ્રહ્માંડ અને પ્રકૃતિના ગૂઢ સંકેતો
ઉખાણું ૯૧:
રાત પડે ત્યારે જન્મે છે ને સવાર પડતાં મરી જાય,
આકાશ એનું ઘર છે પણ ધરતી પર એ ઝબકી જાય;
સોના-રૂપાના તાર જેવી, પલભરની એની કાય,
કવિરાજ તમે વિચારી બોલો, કોણ આ કહેવાય?
ઉત્તર: ખરતો તારો (ઉલ્કા) 🌠
ઉખાણું ૯૨:
ચાર અક્ષરનું નામ મારું, જળની વચમાં વાસ,
આદિ કટો તો 'કમળ' બનું, જે સૃષ્ટિનો ઇતિહાસ;
અંત કટો તો એવું બનું, જે કાદવમાં ખીલે,
બોલો ચતુર સાહિત્યકાર, કોણ આ જ્ઞાન ઝીલે?
ઉત્તર: કમળફૂલ 🪷
ઉખાણું ૯૩:
પાંખો વગર એ ઊડી શકે, આંખ વગર એ રડે,
સૂરજ સામે જાય ત્યારે, એનું અસ્તિત્વ નડે;
આકાશમાં એનું રાજ છે, જગનો એ આધાર,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કોણ આ કળાકાર?
ઉત્તર: વાદળ ☁️
ઉખાણું ૯૪:
એક નારી એવી દીઠી, જે આખા વનને બાળે,
પણ પાણી એના શિર પર નાખો, તો પલભરમાં એ ઠારે;
લાલ-પીળો એનો વાન છે, ધુમાડો એની કાય,
સાહિત્યના સ્વામી બોલો, શું એને કહેવાય?
ઉત્તર: દાવાનળ (જંગલની આગ) 🔥
ઉખાણું ૯٥:
પગ વિના એ દોડતું રહે, જીભ વિના એ બોલે,
આખા જગતના સમાચાર, પલભરમાં એ ખોલે;
કાગળની એની કાયા છે, અક્ષરો એની શાન,
બોલો કવિરાજ એ કોણ, જેને આપે સૌ માન?
ઉત્તર: વર્તમાનપત્ર / છાપું 📰
🧠 વિભાગ ૧૫: સાહિત્યિક શિખરો (અતિ કઠિન કૂટપ્રશ્નો)
ઉખાણું ૯૬:
હાડકાં નથી ને લોહી નથી, તોય કરે છે શિકાર,
આઠ પગની કાયા એની, જાળ તણો વણકર;
ઘરમાં રહીને ઘર જ બનાવે, કોઈ ન એને રોકે,
પંડિતો પણ પાછા પડે, જ્યારે બુદ્ધિ એની ચોકે.
ઉત્તર: કરોળિયો 🕷️
ઉખાણું ૯૭:
ઉભા રહો તો ટૂંકો લાગે, બેસો તો એ લાંબો,
વન વગડામાં ફરતો રહે, જાણે લીલો આંબો;
જીભ નથી તોય કરડે એવું, ઝેર તણો એ કૂવો,
કહો ચતુર નર વિચારીને, કાં તો આઘા ખસો!
ઉત્તર: વીંછી 🦂
ઉખાણું ૯૮:
સગી આંખે જોઈ ન શકાય, તોય આંખની એ રાણી,
રૂપાળી કન્યાના મુખ પર, એ રાખે મીઠું પાણી;
જો લૂછી નાખો તો એ રીસાય, જો રાખો તો શરમાય,
આ કોયડો જે ઉકેલે, તે સાચો કવિ કહેવાય.
ઉત્તર: લાજ / શરમ 😊
ઉખાણું ૯૯:
સોનાની એ લાકડી, ને રૂપા તણો છે તાર,
વરસે ત્યારે મોતી જેવી, કિંમત અપરંપાર;
ધબકતી ધરતી એને ઝીલે, પિયુ વગરની નાર,
સાહિત્યકાર તમ બુદ્ધિ માપો, કોણ આ તારણહાર?
ઉત્તર: વીજળી અને વરસાદની ધાર ⚡
ઉખાણું ૧૦૦:
એક ગુફામાં બત્રીસ ચોર, વચમાં બેઠી રાણી,
ચોર બધાય લોખંડ જેવા, રાણી મીઠડી વાણી;
રાણી જો કઈ આડું બોલે, તો ચોર ચાવી જાય,
હાસ્યકલાકાર તમ વચમાં, આ કોયડો પૂછાય.
ઉત્તર: જીભ અને દાંત 👅
ઉખાણું ૧૦૧:
વિના પાંખે એ આભે ઉડે, વિના પગે એ દોડે,
મુખ નથી તોયે ચોધાર આંસુ, વિરહી જન મન તોડે;
ગરજે પણ એ જીવ નથી, જગનો એ આધાર,
કવિરાજ તમે ઉત્તર આપો, કોણ એ કળાકાર?
ઉત્તર: વાદળ ☁️
ઉખાણું ૧૦૨:
એક નારી એવી દીઠી, જે બે નરને વરતી,
એક મરે તો બીજી જીવે, અરસપરસ એ ફરતી;
લોહી નથી પણ જીવ રાખે, શ્વાસ વિનાની કાય,
બુદ્ધિમાન જો ભૂલા પડે, તો નાકે દમ આવી જાય.
ઉત્તર: ધમણ
ઉખાણું ૧૦૩:
કાળી છે પણ કોયલ નહીં, લાંબી છે પણ સાપ નહીં,
તેલ ખાય પણ દીવો નહીં, એનું મૂલ્ય કોઈ માપ નહીં;
સ્ત્રીઓ એને શિર પર રાખે, પુરુષો જોઈને મોહે,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, કઈ વસ્તુ આ સોહે?
ઉત્તર: માથાની ચોટલી / વેણી 💇♀️
ઉખાણું ૧૦૪:
રાજાના દરબારમાં બેસે, રંકના ઘરમાં પૂજાય,
અડકતા એને અંગ બળે, પણ સુગંધ એની ગવાય;
માથું કાપો તોય એ જીવે, રોતી રોતી એ મરતી,
અંધારાને ચીરી નાખે, જગનું કલ્યાણ કરતી.
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૧૦૫:
જન્મે ત્યારે ધોળો સાધુ, જુવાન થાતાં લาล,
ઘરઢો થાય ત્યારે કાળો પડે, જુઓ કુદરતનો ખ્યાલ;
મુખમાં નાખો તો આગ ઉગાડે, આંખે લાવે પાણી,
હાસ્યના દરબારી બોલો, શું છે આ કલ્યાણી?
ઉત્તર: મરચું 🌶️
વિભાગ ૧૬: ગહન કૂટપ્રશ્નો અને શાસ્ત્રીય ચમત્કારો
ઉખાણું ૧૦૬:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, પ્રથમ અક્ષર કાપો તો 'માન' થાય,
અંતિમ અક્ષર કાપો તો એવું, જે પ્રભુના ચરણે ધરાય;
આખેઆખું નામ જો વાંચો, તો સુગંધનો એ રાય,
કવિરાજ તમ કલમ રોકી, કહો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: સુમન (પ્રથમ કટ-મન/'માન', અંતિમ કટ-સુમ/પુષ્પ જે ભગવાનને ધરાય) 🌸
ઉખાણું ૧૦૭:
અગ્નિથી એ જન્મે છે ને અગ્નિમાં ઓગળી જાય,
સોનીના ઘરે વસવાટ એનો, રાજા-મહારાજાને ભાય;
કાપો તો એ લોહી ન કાઢે, પણ રૂપ એનું અનંત,
બુદ્ધિશાળીઓ વિચારી બોલો, ક્યારે આવે આનો અંત?
ઉત્તર: સુવર્ણ / સોનું (ઘાટ ઘડવાની પ્રક્રિયા) 🪙
ઉખાણું ૧૦૮:
જીભ નથી તોય રસ વરસાવે, કાન નથી તોય કળા સમજે,
નખશિખ એ તો મોહક લાગે, જ્યારે સંગીતની મહેફિલ જમે;
લાકડાની એની કાયા છે, ને તાર તણો છે વહેવાર,
સાહિત્યના સ્વામી બોલો, કોણ આ કળાકાર?
ઉત્તર: સારંગી / દિલરુબા 🎻
ઉખાણું ૧૦૯:
દિવસ આખો એ સૂતો રહે, પણ રાત પડે જાગે,
પંખી છે પણ ઉડવાની એની, રીત અનોખી લાગે;
માથું એનું નીચે લટકે, વડલા ડાળે વાસ,
હાસ્યકલાકાર વિચારી બોલો, શું છે આ ઇતિહાસ?
ઉત્તર: ચાંચડ / ચામાચીડિયું 🦇
ઉખાણું ૧૧૦:
સોનાની એ નગરી નથી, તોય ચમકે એનો વાન,
કાચના પાંજરામાં બેઠો, જુઓ કુદરતની શાન;
અડકતા એને અંગ બળે, પણ અંધારું ભાગી જાય,
અનુભવી લેખક વિચારી બોલો, શું એને કહેવાય?
ઉત્તર: વીજળીનો બલ્બ (લેમ્પ) 💡
🧠 વિભાગ ૧૭: તાર્કિક રહસ્યો અને નાકે દમ લાવે તેવી ગૂંચવણો
ઉખાણું ૧૧૧:
પાંખો વગર એ ઉડે છે, ને મુખ વગર એ ખાય,
પવન મળે તો જીવતું રહે, પાણીથી મરી જાય;
એની પાછળ દુનિયા દોડે, રસોઈનો એ આધાર,
કવિરાજ તમે ઉત્તર આપો, નહીંતર થાશે હાર LCD.
ઉત્તર: કોલસો / સળગતો અંગારો 🪵
ઉખાણું ૧૧૨:
ચાર ભાઈઓ ભેગા રહે, પણ વચમાં એક દીવાલ,
એકબીજાને જોઈ ન શકે, કુદરતનો કેવો ખ્યાલ!
સુખ-દુઃખમાં એ સાથે રહે, ધબકારા એના સાક્ષી,
આ કૂટપ્રશ્નનો ઉત્તર આપો, જો બુદ્ધિ હોય આખી.
ઉત્તર: હૃદયના ચાર ખંડો (ચતુષ્ખંડીય હૃદય) 🫀
ઉખાણું ૧૧૩:
મુખ નથી પણ બોલે એવું, પગ નથી પણ દોડે,
જગ આખાના કાગળ લઈને, ક્ષણમાં અંતર તોડે;
ઇન્ટરનેટના યુગમાં પણ, એની કિંમત મોટી,
હાસ્યના કલાકારો બોલો, ક્યાં પડે બુદ્ધિ ખોટી?
ઉત્તર: ઈ-મેઈલ / ડિજિટલ સંદેશો 📧
ઉખાણું ૧૧૪:
કાળી ધરતી પર ધોળા રાજા, એક પછી એક મરતા જાય,
પોતાની કાયા ઘસી નાખે, તોય જ્ઞાન વહેંચતા જાય;
ભણનારા એને હાથમાં રાખે, વિદ્યાનું એ સાધન,
સાહિત્યકાર તમ ચરણ વંદી, પૂછું આ કયું ધન?
ઉત્તર: ચોક (બ્લેકબોર્ડ પર લખવાનો ચોક) 🖍️
ઉખાણું ૧૧૫:
નાનું સરખું તળાવડું, ને વચમાં લટકે પર્વત એક,
અંદર એના ઝેર ભર્યું, પણ બહારથી લાગે વિવેક;
માણસ એને જોતો રહે, રોજ સવારે સૂર,
બોલો ચતુર સાહિત્યકાર, શું છે આનું નૂર?
ઉત્તર: અરીસો / દર્પણ (પ્રતિબિંબનો ભ્રમ) 🪞
